Psychologiczne podłoże unikania bliskości przez mężczyzn w długofalowych relacjach
Zrozumienie mechanizmów, które sprawiają, że mąż nie chce być blisko, wymaga głębokiego zanurzenia się w psychologię męskości oraz dynamikę współczesnych związków. Często problem ten nie wynika z braku miłości, lecz z szeregu skomplikowanych blokad emocjonalnych, które narastały przez lata. W kulturze zachodniej mężczyźni wciąż są często socjalizowani do tłumienia emocji, co w dorosłym życiu przekłada się na trudności w komunikowaniu subtelnych potrzeb psychicznych. Kiedy pojawia się problem, zamiast o nim rozmawiać, wielu mężczyzn intuicyjnie wybiera ucieczkę w pracę, hobby lub izolację, co przez partnerkę jest odbierane jako odrzucenie. Brak bliskości emocjonalnej niemal zawsze poprzedza dystans fizyczny, tworząc błędne koło, w którym obie strony czują się niezrozumiane i osamotnione.
Kolejnym istotnym aspektem jest lęk przed bezbronnością, który u wielu mężczyzn jest silnie zakorzeniony w ich tożsamości. Intymność wymaga odsłonięcia swoich słabych stron, a dla osoby, która budowała swój wizerunek na sile i samowystarczalności, może to być doświadczenie paraliżujące. Jeśli w przeszłości próby otwarcia się spotkały się z krytyką lub niezrozumieniem, mąż może wykształcić mechanizm obronny polegający na emocjonalnym wycofaniu. W takim scenariuszu unikanie bliskości staje się formą ochrony przed potencjalnym zranieniem, co paradoksalnie niszczy fundamenty małżeństwa, które ta osoba chciałaby zachować. Analiza tego zjawiska w ujęciu psychologicznym wskazuje na konieczność budowania bezpiecznej bazy, w której mężczyzna nie będzie czuł się oceniany za swoje lęki czy niepowodzenia.
Wpływ stresu przewlekłego na libido i mechanizmy wycofania emocjonalnego
Współczesny styl życia, charakteryzujący się nieustanną presją na osiągnięcia i stabilność finansową, ma dewastujący wpływ na życie intymne par. Gdy mąż nie chce być blisko, przyczyną często jest chroniczny stres, który prowadzi do stałego podwyższenia poziomu kortyzolu w organizmie. Kortyzol, znany jako hormon stresu, działa antagonistycznie wobec testosteronu, który jest kluczowy dla męskiego pożądania i energii życiowej. W stanie permanentnego napięcia organizm przechodzi w tryb przetrwania, w którym funkcje prokreacyjne i potrzeba bliskości schodzą na dalszy plan, ustępując miejsca potrzebie regeneracji i walki z codziennymi trudnościami. Mężczyzna wracający po dziesięciu godzinach intensywnej pracy intelektualnej lub fizycznej może nie mieć zasobów poznawczych ani emocjonalnych na budowanie głębokiej interakcji z żoną.
Długotrwałe narażenie na stres prowadzi również do zjawiska anhedonii, czyli utraty zdolności do odczuwania przyjemności z aktywności, które wcześniej były satysfakcjonujące. Dotyczy to zarówno hobby, jak i życia seksualnego czy wspólnego spędzania czasu. Kiedy mąż doświadcza wypalenia zawodowego lub ogromnej odpowiedzialności za rodzinę, jego mózg priorytetyzuje odpoczynek bierny, taki jak oglądanie telewizji czy przeglądanie internetu, co pozwala na chwilowe odcięcie się od rzeczywistości. Niestety, taka forma izolacji pogłębia dystans w małżeństwie, ponieważ żona interpretuje to jako brak zainteresowania jej osobą, co w konsekwencji prowadzi do konfliktów zwiększających poziom stresu u obu stron.
Biologiczne uwarunkowania spadku pożądania u mężczyzn po czterdziestym roku życia
Nie można ignorować biologicznego aspektu problemu, szczególnie w kontekście starzenia się organizmu. Po trzydziestym roku życia poziom testosteronu u mężczyzn naturalnie spada o około jeden do dwóch procent rocznie, co z czasem może prowadzić do zjawiska zwanego andropauzą. Objawy tego stanu są często subtelne i obejmują nie tylko spadek libido, ale także obniżenie nastroju, zaburzenia snu, spadek masy mięśniowej oraz ogólne poczucie zmęczenia. Jeśli mąż nie chce być blisko, warto rozważyć, czy przyczyna nie leży w zmianach hormonalnych, które wpływają na jego percepcję własnej męskości i chęć do podejmowania aktywności seksualnej. Wielu mężczyzn wstydzi się tych zmian i zamiast udać się do lekarza, woli unikać sytuacji intymnych, by nie musieć konfrontować się z ewentualnymi trudnościami, takimi jak zaburzenia erekcji.
Dodatkowo, choroby cywilizacyjne, takie jak cukrzyca typu 2, nadciśnienie tętnicze czy wysoki poziom cholesterolu, mają bezpośredni wpływ na układ krwionośny, który jest niezbędny dla prawidłowego funkcjonowania seksualnego. Często leki stosowane w leczeniu tych schorzeń, zwłaszcza beta-blokery czy leki przeciwdepresyjne, mają skutki uboczne w postaci obniżonego pożądania. W takim kontekście brak bliskości nie jest wyborem wymierzonym przeciwko partnerce, lecz wynikiem skomplikowanych procesów fizjologicznych. Edukacja w zakresie zdrowia mężczyzn i regularne badania profilaktyczne są kluczowe, aby odróżnić problemy relacyjne od kwestii medycznych, które można skutecznie leczyć pod opieką specjalisty.
Teoria przywiązania a dynamika unikania w relacjach małżeńskich
Psychologia relacji często odwołuje się do teorii przywiązania, która sugeruje, że nasze wczesne relacje z opiekunami kształtują sposób, w jaki funkcjonujemy w dorosłych związkach. Osoby o unikającym stylu przywiązania mają tendencję do dystansowania się, gdy czują, że ich niezależność jest zagrożona lub gdy poziom intymności staje się zbyt intensywny. Jeśli mąż nie chce być blisko, może to oznaczać, że podświadomie chroni swoją autonomię, którą postrzega jako kruchą. W sytuacjach, gdy partnerka wykazuje lękowy styl przywiązania i intensywnie dąży do bliskości, mąż o stylu unikającym może reagować jeszcze silniejszym wycofaniem, co tworzy klasyczną dynamikę "pogoni i ucieczki".
Zrozumienie tej dynamiki pozwala na odejście od wzajemnego obwiniania się i spojrzenie na problem jako na niedopasowanie systemów regulacji emocjonalnej. Dla osoby unikającej, bliskość może być kojarzona z osaczeniem i utratą siebie, co budzi lęk, a nie poczucie bezpieczeństwa. Praca nad takim stanem rzeczy wymaga czasu i często wsparcia terapeutycznego, aby nauczyć się, że intymność nie musi oznaczać rezygnacji z własnej tożsamości. Budowanie mostów między różnymi stylami przywiązania polega na stopniowym oswajaniu bliskości w tempie akceptowalnym dla obu stron, co pozwala na powolne rozmontowywanie murów obronnych wzniesionych w dzieciństwie.
Kryzys męskości i zmiany w tradycyjnych rolach płciowych
W ostatnich dekadach doszło do ogromnych zmian społecznych, które redefiniują to, co oznacza bycie mężczyzną i mężem. Tradycyjny model żywiciela rodziny ustępuje miejsca partnerstwu, co dla wielu mężczyzn jest źródłem zagubienia. Kiedy mąż nie chce być blisko, może to wynikać z poczucia utraty statusu lub kompetencji w oczach partnerki, zwłaszcza jeśli ona odnosi większe sukcesy zawodowe lub dominuje w podejmowaniu decyzji domowych. Utrata poczucia bycia "potrzebnym" w tradycyjnym sensie może prowadzić do spadku pewności siebie, co bezpośrednio przekłada się na wycofanie z relacji intymnej. Mężczyzna, który czuje się jedynie "pomocnikiem" w domu zarządzanym przez żonę, może stracić pociąg do niej, gdyż zaciera się polaryzacja niezbędna do utrzymania napięcia seksualnego.
Ewolucja ról płciowych wymaga od mężczyzn większej inteligencji emocjonalnej i zaangażowania w sfery, które wcześniej były zarezerwowane dla kobiet, takie jak wychowanie dzieci czy dbanie o domową atmosferę. Nie każdy mężczyzna jest na to gotowy, a presja społeczna na bycie "nowoczesnym facetem" przy jednoczesnym zachowaniu atawistycznych cech siły może być przytłaczająca. Ten dysonans poznawczy często objawia się apatią i brakiem chęci do budowania bliskości, gdyż mąż nie wie, jakiej wersji siebie powinien użyć w danej sytuacji. Rozwiązaniem jest wspólne wypracowanie nowej definicji partnerstwa, która będzie satysfakcjonująca dla obu stron i nie będzie pozbawiać żadnej z nich poczucia sprawstwa.
Wpływ technologii i cyfrowych rozpraszaczy na intymność domową
Żyjemy w erze, w której smartfony i media społecznościowe stały się trzecim pasażerem w małżeńskim łóżku. Zjawisko "phubbingu", czyli ignorowania partnera na rzecz telefonu, jest jedną z najczęstszych przyczyn erozji bliskości w nowoczesnych związkach. Jeśli mąż nie chce być blisko i każdą wolną chwilę spędza przed ekranem, może to świadczyć o ucieczce w cyfrowy świat, który dostarcza łatwej i szybkiej dopaminy. Gry komputerowe, media społecznościowe czy konsumpcja treści pornograficznych mogą stać się substytutem prawdziwej intymności, ponieważ nie wymagają one wysiłku emocjonalnego, konfrontacji z drugą osobą ani radzenia sobie z ewentualnym odrzuceniem.
Nadmierna stymulacja cyfrowa prowadzi do odwrażliwienia mózgu na subtelne sygnały płynące z relacji międzyludzkich. Naturalna rozmowa czy delikatny dotyk mogą wydawać się mniej atrakcyjne niż intensywne bodźce wizualne płynące z internetu. Ponadto, ciągła dostępność informacji i pracy poprzez urządzenia mobilne sprawia, że granica między sferą zawodową a prywatną zaciera się, co uniemożliwia pełne "bycie tu i teraz" z drugą osobą. Walka o uwagę męża w świecie zdominowanym przez algorytmy wymaga wprowadzenia jasnych zasad dotyczących higieny cyfrowej w domu, takich jak strefy bez telefonów czy wspólne wieczory bez elektroniki, co daje przestrzeń na ponowne nawiązanie autentycznego kontaktu.
Konflikt i ukryte pretensje jako bariera w budowaniu bliskości
Często powód, dla którego mąż nie chce być blisko, tkwi w niewypowiedzianych żalach i narastających przez lata konfliktach. W wielu małżeństwach panuje kultura unikania konfrontacji, co prowadzi do gromadzenia się "emocjonalnego osadu". Każda nierozwiązana kłótnia, każde poczucie niesprawiedliwości w podziale obowiązków czy bolesne słowa wypowiedziane w złości budują mur, przez który coraz trudniej się przebić. Dla mężczyzn, którzy mają trudność z werbalizowaniem swoich uczuć, wycofanie fizyczne staje się jedyną formą manifestacji niezadowolenia lub poczucia zranienia. Bliskość fizyczna jest w takim przypadku niemożliwa, ponieważ wymaga ona zaufania i poczucia bezpieczeństwa, które zostały naruszone.
Brak bliskości może być również formą pasywnej agresji. Jeśli mąż czuje się kontrolowany, krytykowany lub niedoceniany, może podświadomie karać partnerkę poprzez odmawianie jej czułości i seksu. Jest to mechanizm, który daje mu poczucie kontroli w sytuacji, gdy w innych obszarach związku czuje się bezsilny. Przełamanie tego impasu wymaga odwagi do przeprowadzenia trudnych rozmów, w których obie strony będą mogły wyrazić swoje potrzeby i pretensje bez lęku przed atakiem. Uzdrowienie relacji zaczyna się od wybaczenia i wspólnego zrozumienia, że bliskość jest owocem zdrowej komunikacji, a nie czymś, co należy się automatycznie mimo braku emocjonalnej higieny.
Psychosomatyka i wpływ kondycji psychicznej na relacje intymne
Nie można pominąć wpływu zdrowia psychicznego, w tym depresji i zaburzeń lękowych, na chęć męża do bycia blisko. Depresja u mężczyzn często objawia się inaczej niż u kobiet – zamiast smutku i płaczu, dominuje drażliwość, gniew, wycofanie społeczne oraz utrata zainteresowań. Jeśli mąż nie chce być blisko, może to być sygnał, że zmaga się z wewnętrznym mrokiem, o którym nie potrafi opowiedzieć. W stanie depresyjnym cała energia organizmu zostaje zużyta na samo przetrwanie dnia, co sprawia, że interakcje międzyludzkie stają się ciężarem, a nie źródłem wsparcia. Lęk, zwłaszcza ten związany z niepewnością jutra czy obawami o własną skuteczność, również działa paraliżująco na sferę intymną.
Mechanizmy psychosomatyczne sprawiają, że ból psychiczny manifestuje się w ciele poprzez chroniczne zmęczenie, bóle pleców czy problemy trawienne, co stanowi dodatkową barierę w budowaniu bliskości fizycznej. Mężczyzna może nie zdawać sobie sprawy, że jego niechęć do przytulenia wynika z głębokiego lęku egzystencjalnego. W takich przypadkach kluczowe jest podejście pełne empatii i wsparcia w poszukiwaniu profesjonalnej pomocy. Terapia lub farmakoterapia mogą przywrócić równowagę chemiczną w mózgu, co jest niezbędnym warunkiem wstępnym do ponownego otwarcia się na partnerkę. Ważne jest, aby nie traktować tego stanu jako braku miłości, lecz jako chorobę, która wymaga leczenia.
Znaczenie komunikacji emocjonalnej w przełamywaniu muru obojętności
Komunikacja jest fundamentem każdej trwałej relacji, jednak w wielu małżeństwach z czasem staje się ona czysto operacyjna, skupiona na logistyce domowej i dzieciach. Kiedy mąż nie chce być blisko, często okazuje się, że para przestała rozmawiać o swoich marzeniach, lękach i wewnętrznych przeżyciach. Rozmowa o emocjach jest dla wielu mężczyzn trudna, ponieważ wymaga użycia języka, którego nie zostali nauczeni. Zamiast tego komunikują się czynami, a gdy te nie zostają dostrzeżone, zamykają się w sobie. Aby odbudować bliskość, konieczne jest przywrócenie bezpiecznej przestrzeni do dialogu, w której mąż nie będzie czuł się przesłuchiwany ani oceniany.
Wprowadzenie rytuałów rozmowy, w których nie porusza się tematów związanych z domem i problemami, może zdziałać cuda. Skupienie się na wzajemnej ciekawości, zadawanie pytań o to, jak partner się czuje, a nie co zrobił, pozwala na ponowne odkrycie siebie nawzajem. Często bariera w bliskości wynika z faktu, że małżonkowie stali się dla siebie przewidywalni i przestali być dla siebie interesujący. Aktywne słuchanie, które polega na dawaniu uwagi bez przerywania i natychmiastowego dawania rad, jest kluczem do tego, by mężczyzna poczuł się naprawdę zrozumiany. To poczucie zrozumienia jest najsilniejszym afrodyzjakiem i fundamentem, na którym można odnowić pożądanie fizyczne.
Wpływ wczesnodziecięcych traum i schematów na dorosłą intymność
Głęboko zakorzenione doświadczenia z dzieciństwa mają przemożny wpływ na to, jak mąż funkcjonuje w roli partnera. Jeśli wychowywał się w domu, w którym bliskość była warunkowa, karząca lub zupełnie nieobecna, jako dorosły może mieć trudności z zaufaniem i oddaniem się drugiej osobie. Traumy, nawet te pozornie błahe, kształtują nasze schematy poznawcze i reakcje emocjonalne. Kiedy mąż nie chce być blisko, może to być echo dawnych zranień, w których bliskość kojarzyła się z bólem lub utratą kontroli. Mechanizmy obronne, które wykształcił jako dziecko, by przetrwać w trudnym środowisku, w dorosłym życiu stają się przeszkodą w budowaniu zdrowego małżeństwa.
Praca nad schematami wymaga często terapii indywidualnej, w której mężczyzna może bezpiecznie skonfrontować się ze swoją przeszłością. Zrozumienie, że obecna partnerka nie jest zagrożeniem, lecz sojusznikiem, jest procesem długotrwałym. Często mąż może nie być świadomy, dlaczego reaguje wycofaniem na czułość – po prostu czuje narastający niepokój, którego nie potrafi wyjaśnić. Świadomość istnienia tych mechanizmów pozwala żonie na większą cierpliwość i niebranie dystansu męża do siebie. Wspólne przejście przez proces uzdrawiania traum może stać się najsilniejszym spoiwem związku, prowadząc do poziomu intymności, który wcześniej był nieosiągalny.
Różnice w percepcji bliskości i potrzebie autonomii między płciami
W psychologii ewolucyjnej i społecznej często podkreśla się różnice w tym, jak kobiety i mężczyźni definiują i potrzebują bliskości. Dla wielu kobiet bliskość emocjonalna, dzielenie się przeżyciami i rozmowa są wstępem do bliskości fizycznej. Dla wielu mężczyzn z kolei, to właśnie seks i kontakt fizyczny są drogą do otwarcia się emocjonalnego. Jeśli mąż nie chce być blisko, może dochodzić do paradoksalnej sytuacji: żona czeka na rozmowę, by chcieć seksu, a mąż czeka na seks, by poczuć się na tyle bezpiecznie i blisko, by rozmawiać. Ten pat komunikacyjny prowadzi do frustracji obu stron i pogłębiania się przepaści.
Równie istotna jest potrzeba autonomii. Mężczyźni często potrzebują "jaskini" – miejsca i czasu tylko dla siebie, by przetworzyć swoje myśli i zregenerować siły. Jeśli żona interpretuje każdą chwilę osobności męża jako sygnał o słabnięciu więzi, może reagować nadmierną bliskością, co u męża wywołuje odruch ucieczki. Zrozumienie, że chęć bycia samemu nie jest wymierzona przeciwko związkowi, lecz jest formą dbania o własną równowagę, pozwala na zmniejszenie napięcia. Zdrowa relacja to taka, w której istnieje stała oscylacja między bliskością a dystansem, a obie strony szanują swoje granice i indywidualne potrzeby przestrzeni.
Wypalenie zawodowe jako cichy zabójca małżeńskiej intymności
Współczesny rynek pracy wymaga od mężczyzn ogromnego zaangażowania czasowego i emocjonalnego, co często prowadzi do stanu całkowitego wyczerpania zasobów. Kiedy mąż nie chce być blisko, warto przyjrzeć się jego relacji z pracą. Wypalenie zawodowe to nie tylko zmęczenie, to stan głębokiego cynizmu, poczucia braku skuteczności i emocjonalnego dystansowania się od wszystkiego, co wymaga wysiłku. Mąż, który cały dzień rozwiązuje problemy i zarządza ludźmi, po powrocie do domu może marzyć jedynie o ciszy i braku jakichkolwiek oczekiwań wobec jego osoby. Dom, który powinien być azylem, staje się kolejnym miejscem, gdzie trzeba "coś robić" – tym razem w sferze relacyjnej.
Problem ten pogłębia fakt, że męska tożsamość jest często nierozerwalnie związana z sukcesem zawodowym. Porażki w pracy lub poczucie utknięcia w martwym punkcie kariery uderzają bezpośrednio w męskie ego, co objawia się wycofaniem z życia rodzinnego. Mężczyzna czujący się przegranym w sferze publicznej, rzadko potrafi czuć się zwycięzcą w sferze prywatnej. Wsparcie męża w odnalezieniu równowagi między pracą a życiem prywatnym oraz pomoc w przewartościowaniu sukcesu są kluczowe. Często konieczna jest zmiana stylu życia lub nawet ścieżki zawodowej, aby odzyskać energię niezbędną do budowania bliskości w małżeństwie.
Problemy z akceptacją własnego ciała i niska samoocena u mężczyzn
Choć rzadziej się o tym mówi, mężczyźni również zmagają się z kompleksami dotyczącymi swojego wyglądu i sprawności fizycznej. Wiek, przybieranie na wadze, wypadanie włosów czy spadek formy mogą sprawić, że mąż nie chce być blisko, ponieważ wstydzi się swojego ciała. W kulturze promującej nierealistyczne wzorce męskiej sylwetki, wielu mężczyzn czuje się nieadekwatnie, co prowadzi do unikania sytuacji, w których musieliby się obnażyć – zarówno dosłownie, jak i w przenośni. Niska samoocena jest potężnym hamulcem dla pożądania, gdyż trudno jest wierzyć, że jest się pożądanym przez kogoś innego, gdy samemu nie akceptuje się siebie.
Kiedy mąż traci pewność siebie, zaczyna unikać inicjowania kontaktu fizycznego z lęku przed odrzuceniem lub oceną. Może to prowadzić do sytuacji, w której żona czuje się nieatrakcyjna, podczas gdy problem leży całkowicie po stronie postrzegania siebie przez męża. Budowanie pozytywnego obrazu ciała u mężczyzny wymaga delikatności i szczerego doceniania jego cech fizycznych przez partnerkę. Jednak ostateczna praca nad samoakceptacją musi odbyć się wewnątrz niego. Aktywność fizyczna, dbanie o zdrowie i higienę, a także wsparcie emocjonalne mogą pomóc mężowi odzyskać poczucie własnej atrakcyjności, co naturalnie przełoży się na większą otwartość na bliskość.
Rola ojcostwa i zmiany w dynamice pary po pojawieniu się dzieci
Pojawienie się dzieci w rodzinie to moment krytyczny dla intymności małżeńskiej. Często uwaga żony zostaje niemal w całości przesunięta na potomstwo, co sprawia, że mąż czuje się zepchnięty na boczny tor. Jeśli mąż nie chce być blisko, może to być wynik adaptacji do nowej roli, w której czuje się bardziej ojcem i opiekunem niż kochankiem. Zmęczenie związane z opieką nad dziećmi, brak snu i nieustanna obecność osób trzecich w domu sprawiają, że intymność staje się luksusem, na który brakuje sił. Ponadto, niektórzy mężczyźni mają trudność z pogodzeniem seksualnego obrazu żony z jej nową rolą jako matki, co w psychologii określa się czasem jako kompleks madonny i wszetecznicy.
Zatracenie się w rolach rodzicielskich kosztem partnerskich jest prostą drogą do oddalenia emocjonalnego. Para przestaje być "my", a staje się "rodzicami". Aby odzyskać bliskość, konieczne jest świadome rezerwowanie czasu tylko dla siebie, bez rozmów o dzieciach i problemach wychowawczych. Ważne jest, aby mąż czuł, że nadal jest ważny jako mężczyzna, a nie tylko jako współtwórca logistyki rodzinnej. Odpowiedzialne ojcostwo powinno iść w parze z pielęgnowaniem więzi małżeńskiej, gdyż to właśnie silna relacja rodziców jest najlepszym fundamentem dla rozwoju dzieci. Reorganizacja życia domowego tak, by starczyło miejsca na bycie mężem i żoną, wymaga wysiłku, ale jest niezbędna dla przetrwania bliskości.
Strategie naprawcze i rola terapii w odbudowie więzi małżeńskiej
Gdy wszystkie samodzielne próby zrozumienia, dlaczego mąż nie chce być blisko, zawodzą, warto rozważyć profesjonalną pomoc. Terapia par nie jest oznaką porażki, lecz dojrzałym krokiem w stronę uratowania relacji. Terapeuta może pomóc zidentyfikować ukryte wzorce komunikacyjne, nazwać niewypowiedziane lęki i stworzyć bezpieczny grunt do ponownego zbliżenia. Często wystarczy kilka sesji, aby zrozumieć, że problem nie leży w braku miłości, lecz w braku narzędzi do radzenia sobie z kryzysem. Terapia indywidualna dla męża może być również pomocna w przepracowaniu problemów z samooceną, stresem zawodowym czy traumami z przeszłości.
Poza terapią, kluczowe jest codzienne dbanie o drobne gesty bliskości, które nie prowadzą bezpośrednio do seksu. Przytulenie bez podtekstów, trzymanie się za ręce, wspólny spacer czy krótka, serdeczna wiadomość w ciągu dnia budują poczucie bezpieczeństwa i przynależności. Odbudowa intymności to proces, który wymaga cierpliwości, empatii i rezygnacji z oskarżeń. Zamiast pytać "dlaczego on mnie nie chce?", warto zapytać "co możemy zrobić, abyśmy znów poczuli się ze sobą bezpiecznie?". Skupienie się na budowaniu przyjaźni w małżeństwie jest często najlepszą drogą do tego, by pożądanie i chęć bycia blisko powróciły w sposób naturalny i trwały.